स्वस्थानी व्रतकथाको इतिहास

 

        स्वस्थानी व्रतकथाको इतिहास

स्वस्थानी व्रतकथा नेपाली हिन्दू समाजमा विशेष रूपमा श्रद्धा र आस्थासँग जोडिएको एक महत्वपूर्ण धार्मिक ग्रन्थ तथा व्रतपरम्परा हो। यो व्रत विशेष गरी पौष शुक्ल पूर्णिमादेखि माघ शुक्ल पूर्णिमासम्म एक महिनासम्म गरिन्छ। यस व्रतमा माता पार्वती (स्वस्थानी)को पूजा-आराधना गरिन्छ र शिव-पार्वती, विष्णु, नारद, कुमार आदि देव-देवीसम्बन्धी कथाहरू वाचन गरिन्छन्।

१. स्वस्थानी व्रतकथाको उत्पत्ति

स्वस्थानी व्रतकथाको मूल उत्पत्ति वैदिक-पौराणिक परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छ। यद्यपि यसको कथा स्कन्दपुराण, पद्मपुराण, ब्रह्मवैवर्तपुराण जस्ता पुराणहरूका कथासँग मिल्दोजुल्दो देखिन्छ, तर “स्वस्थानी व्रतकथा” नामक ग्रन्थ कुनै एक पुराणको प्रत्यक्ष अंश भने होइन। यो विभिन्न पौराणिक कथाहरूलाई समेटेर लोकपरम्परामा विकसित भएको धार्मिक आख्यान हो।

२. ‘स्वस्थानी’ शब्दको अर्थ

‘स्व’ अर्थात् आफ्नो र ‘स्थान’ अर्थात् अवस्था वा रूप भन्ने अर्थमा स्वस्थानी शब्दको अर्थ “आफ्नै स्थानमा स्थित रहने देवी” वा “स्वरूपमा स्थित देवी” भन्ने हुन्छ। धार्मिक अर्थमा यसलाई माता पार्वतीको एक विशेष स्वरूप मानिन्छ, जसले भक्तको मनोकामना पूर्ण गरिदिने विश्वास गरिन्छ।

३. नेपालमा स्वस्थानी व्रतको विकास

स्वस्थानी व्रतकथा विशेष गरी नेपालमै विकसित र प्रचलित धार्मिक परम्परा हो। भारतका अन्य हिन्दू समुदायमा यसको प्रभाव सीमित देखिन्छ। नेपालमा शैव-वैष्णव परम्पराको समन्वयका रूपमा यो व्रत विकसित भएको मानिन्छ। काठमाडौं उपत्यका, विशेष गरी शालीनदी (साँखु) क्षेत्रमा स्वस्थानी व्रतसँग जोडिएको धार्मिक महत्व अत्यन्तै उच्च छ।

लिच्छवि तथा मल्लकालीन समयमा शैवधर्मको प्रभाव बलियो भएकाले शिव-पार्वती केन्द्रित कथाहरू लोकप्रिय बने र त्यही क्रममा स्वस्थानी व्रतकथाको लोकपरम्परा विकास भएको मानिन्छ।

४. ग्रन्थको स्वरूप र भाषा

स्वस्थानी व्रतकथा मुख्यतः नेपाली भाषामा उपलब्ध छ, जसले यसलाई नेपालकै मौलिक धार्मिक-सांस्कृतिक ग्रन्थको रूपमा स्थापित गर्छ। यसमा सरल भाषा, संवादात्मक शैली र नैतिक-धार्मिक शिक्षा दिने कथाहरू समावेश छन्। ग्रन्थमा पतिव्रता धर्म, सत्य, श्रद्धा,भक्ति र व्रतको महत्वलाई विशेष जोड दिइएको छ।

५. सामाजिक र सांस्कृतिक महत्व

स्वस्थानी व्रतकथा केवल धार्मिक ग्रन्थ मात्र नभई नेपाली समाजको सांस्कृतिक ऐना पनि हो। यसले पारिवारिक एकता, नैतिक अनुशासन, भक्ति र सहनशीलताको आदर्श प्रस्तुत गर्छ। विशेष गरी महिलाहरूले व्रत बस्ने, कथा सुन्ने र सुनाउने परम्पराले सामाजिक सहकार्य र धार्मिक चेतनालाई मजबुत बनाएको छ।

निष्कर्ष

स्वस्थानी व्रतकथा नेपालमा विकसित भएको एक विशिष्ट धार्मिक-सांस्कृतिक परम्परा हो, जसको जरा पौराणिक कथामा भए पनि यसको स्वरूप लोकपरम्परामा आधारित छ। यसले नेपाली हिन्दू समाजमा भक्ति, आस्था र नैतिक मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।